Ιεροί Ναοί

Η ναοδομία στους οικισμούς του λεκανοπεδίου σχετίζεται άμεσα με την ιστορική πορεία των οικισμών και τις εκδηλώσεις θρησκευτικότητας των κατοίκων. Όλοι οι οικισμοί του Δήμου διαθέτουν τουλάχιστον από έναν εν λειτουργία ναό, ενώ σε αρκετούς υπάρχουν περισσότεροι από ένας, μαζί με άλλα ξωκλήσια και προσκυνητάρια στις παρυφές των χωριών.

Μία διακριτή κατηγορία ναών είναι αυτοί που σύμφωνα με τις κτητορικές τους επιγραφές σε εμφανή σημεία μπορούν με ασφάλεια να χρονολογηθούν στις αρχές και τα μέσα του 19ου αιώνα. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί ο ναός του Αγίου Νικολάου στα παλιά κοιμητήρια του Αμυνταίου, μία τρίκλιτη ξυλόστεγη βασιλική με οκταγωνικό τρούλο και πυργοειδές κωδωνοστάσιο, ο οποίος σύμφωνα με σωζόμενη μαρμάρινη επιγραφή εγκαινιάστηκε στις 6 Ιουνίου 1821. Στα 1844 χρονολογείται η τρίκλιτη βασιλική του Αγίου Δημητρίου στο Σκλήθρο, στα 1847 ο Άγιος Γεώργιος Αετού, στα 1852 η Μεταμόρφωση του Σωτήρος στα Ασπρόγεια, ενώ στις αρχές του 19ου αιώνα ενδεχομένως χρονολογείται και ο Αγ. Αθανάσιος στο Ξινό Νερό λόγω των μορφολογικών του χαρακτηριστικών.

Στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα χρονολογούνται μία σειρά ναών, οι οποίοι παρουσιάζουν κοινά μορφολογικά και αρχιτεκτονικά χαρακτηριστικά (πετρόκτιστες τρίκλιτες βασιλικές), ενώ ο εσωτερικός τους διάκοσμος (τοιχογραφίες, εικόνες, ξυλόγλυπτα, λιθανάγλυφα κλπ) είναι αρκετά πλούσιος. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι ο Άγιος Δημήτριος στο Λέχοβο (1868), με εξωνάρθηκα και πλούσιο ξυλόγλυπτο τέμπλο, ενώ την ίδια περίοδο (1867) χρονολογείται ο Άγιος Γεώργιος στο Σκλήθρο, ναός με εξωνάρθηκα και κωδωνοστάσιο, στο εσωτερικό του οποίου σώζεται ξυλόγλυπτος άμβωνας και λιθανάγλυφα αρχιτεκτονικά μέλη. Ο Άγιος Νικόλαος στο Νυμφαίο, μολονότι κτίστηκε στα 1867, έχει υποστεί διάφορες καταστροφές και ανακατασκευές, με αποτέλεσμα να μπορεί κανείς να παρακολουθήσει την εξέλιξη της εσωτερικής του διακόσμησης από το τελευταίο τέταρτο του 19ου αιώνα μέχρι σήμερα.

Η διαδικασία κατασκευής ναών συνεχίζεται στις αρχές του 20ου αιώνα, κυρίως στους οικισμούς όπου εγκαταστάθηκαν πρόσφυγες μετά το 1922. Οι ναοί σε όλα τα χωριά αυτά έχουν ιδιαίτερη συμβολική και συναισθηματική αξία για τους κατοίκους, αφενός γιατί συνήθως η εκκλησία ήταν το πρώτο κτίσμα (μαζί με το Σχολείο) το οποίο οι κάτοικοι φρόντιζαν να κτίσουν με συλλογική δουλεία και αφετέρου γιατί σε κάποιες περιπτώσεις στους νέους ναούς οι πρόσφυγες φυλάσσουν κειμήλια που έφεραν μαζί τους από τις χαμένες πατρίδες.

Τέλος, υπάρχει μία ομάδα ναών, οι οποίοι έχουν πρόσφατα αναπαλαιωθεί ή ανακαινισθεί πλήρως, με αποτέλεσμα η μορφή και η διακόσμησή τους να έχει διαφοροποιηθεί σε σχέση με την αρχική. Στην κατηγορία αυτή ανήκουν η Αγία Παρασκευή Αμυνταίου (η παλιά εκκλησία ήταν κτίσμα του 1850 περίπου), η Αγία Παρασκευή στον Αγ. Παντελεήμονα (μέσα φυλάσσονται ιερά βιβλία και εικόνες από το 18ο αι.), ο ναός Αγίων Κων/νου και Ελένης στο Αμύνταιο (ο παλιότερος ναός κτίστηκε το 1920) κλπ.